Buiten/Heilig

Piëta’s in Sevilla

pietà van Michelangelo in de St.Pieter te Rome

Hoe is het mogelijk? Ik heb hier nog nooit iets gepost over een onderwerp dat me toch al jaren boeit: de piëta. Overal waar ik kom, vooral in (katholieke) kerken, ga ik ernaar op zoek: schilderijen en beelden die vorm en uiting geven aan het lijden van de moeder wier kind vermoord is. In de westerse cultuur wordt zij vooral verbeeld door Maria, met op haar schoot het stoffelijk overschot van haar zoon Jezus. Soms zie je op zo’n schilderij of in zo’n sculptuur nog andere figuren, vooral engelen of misschien eens een discipel, maar de kern, de essentie ook, is het verdriet van de moeder om haar dode zoon. De liefhebber trekke dat zo breed als hij/zij zelf wil: het zou wat mij betreft zelfs kunnen gaan om het verdriet van Moeder Aarde om haar kinderen.

piëta Hofkirche Dresden, foto van nikanaaa op flickr

Pas nu ik erover nadenk, herinner ik me het moment weer waarop ik voor het eerst geraakt werd door de aanblik van zo’n piëta: het was in Dresden, in de Hofkirche, en het was een zeer modern gestileerde versie van het tafereel. Het dateerde van na de Tweede Wereldoorlog, en trok het leed van moeder Maria dan ook breder dan alleen haar verdriet: het was het verdriet van alle moeders die een kind beweenden. Dresden is aan het eind van de Oorlog zwaar getroffen door bombardementen; tot in deze eeuw is er gewerkt aan de herbouw. Nu ik er online foto’s van terug zie, verbaast het me bijna dat dit twintigste-eeuwse beeld het begin is geworden van een soort verzameling: verreweg de meeste piëta’s die ik daarna zag, zijn veel minder abstract, en veel ouder.

voet van San Jerónimo (door P. Torrigiano, ±1525)

 

Als je van telkens hetzelfde tafereel afbeeldingen bij elkaar sprokkelt, gaan je gaandeweg dingen opvallen. Er zit een ontwikkeling in de manier waarop de schilders en beeldhouwers vorm geven aan het basisgegeven. In de oudste beelden (twee- en driediemensionaal) zijn menselijke kenmerken nauwelijks te onderscheiden, zijn de vormen ongeveer op stripverhaalniveau weergegeven. In Spanje kom je pas bij de 16de- en 17de-eeuwse kunstenaars een toenemende detaillering tegen: toen besteedden ze pas aandacht aan lichaamsbouw, de vorm van botten, spieren en bloedvaten, en gelaatsuitdrukking. In het museum voor Schone Kunsten in Sevilla is die ontwikkeling goed te volgen: er is veel religieuze kunst tentoongesteld, uit zowel de Middeleeuwen als de bloeiperiodes van de Spaanse beeldhouw- en schilderkunst. Mijn favorieten in dit museum zijn de beelden van Pedro Torrigiano (en daar zit niet eens een pieta bij) en de schilderstukken van Francisco de Zurbarán (die ze ook wel de Spaanse Caravaggio noemen). De realistische manier waarop zij de mens met al zijn schoonheid en gebreken weergeven, vind ik bijna ontroerend om te zien.

maar in het Museo de Bellas Artes wel een mooie piëta van Murillo’s hand

Hun werken doen mij in elk geval meer dan die van local hero Murillo (naar wie zelfs ons hotel genoemd was).

P1040241

tegeltableau in het Alcázar Real

Maar misschien moet je mij daar wel niet naar vragen, want ik heb er niet voor doorgeleerd. Wat ik opzoek in al die piëta’s is de verbeelding van het lijden; hoe is dat van het gezicht van de Moeder af te schrapen, hoe blijkt dat verdriet uit haar houding? En dan kom je tot de conclusie dat gelaatsuitdrukking ook niet alles is, want in die allereerste piëta die mij raakte is van een naar realiteit gebeeldhouwd menselijk gezicht eigenlijk geen sprake. Het verdriet kan ik echter duidelijk aan het beeld aflezen. Merkwaardige bijkomstigheid: verreweg de meeste van die smartelijk getroffen moeders, vrouwen dus, zijn verbeeld door mannen, van wie niet vast staat of die zelf ook kinderen hadden. Vragen die bij mij opkomen zijn dan: mannelijke kunstenaars kunnen toch ook mannelijke emoties verbeelden; hoe komt het dat juist dit moeder-beeld zo krachtig is, en als zodanig herkend is door die mannen? Heeft dat ook iets te maken met het overeind houden van een stoere-mannen-imago?

Stoere mensen zijn er in elk geval aan te pas gekomen bij de plaatsing van het beeld van de moeder van smarten in de kathedraal van Sevilla: het torent tientallen meters hoog boven de vloer van het hoogaltaar, en het laat zich raden dat het daar niet met moderne machines naar toe is getakeld. Gek genoeg, of misschien wel voorstelbaar, kan ik er op internet amper plaatjes van vinden: we moesten vanaf een behoorlijke afstand inzoomen om er een foto van te kunnen maken, ruim buiten flitsbereik.

 

 

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s