Mali

Helpen is (een) kunst

Yvonne Gerner, (levens)kunstenaar

Gisteren waren we al wéér in Amsterdam, deze keer niet om een concert te bezoeken, maar om aanwezig te zijn op een bijeenkomst van vrienden van de Stichting Rondom Baba. Het Nederlandse ‘boegbeeld’ van deze stichting is Yvonne Gerner, en samen met haar Malinese ‘tweelingbroer’ Mamadou (Baba) Traoré geeft zij in Mali vorm aan een samenleving die op grote schaal navolging verdient. Yvonne en Baba hebben elkaar in 2008 ontmoet, en hebben ervaren dat zij tweeën samen meer konden dan elk afzonderlijk bij elkaar opgeteld. Ze hebben in de buurt van Sévaré een stuk grond gevonden dat ze Here Bugu (plaats van vrede) hebben genoemd, en daar zijn ze aan het werk gegaan, onder andere met het bewerken van de dorre grond, maar vooral ook met het ‘bewerken’ van de weerbarstige manier van leven die zoveel Malinezen arm en hongerig houdt.

Toen wij lucht kregen van deze woon- en werkgemeenschap, was onze belangstelling ogenblikkelijk getriggerd; wij hadden het land al eerder in ons hart gesloten – manlief al in de jaren tachtig, en wij als familie in 2007, na een bezoek aan de plekken die hij na 25 jaar terug zag. In die jaren was Mali nog een relatief vredig land; de verschillende bevolkingsgroepen leefden zo niet in vrede samen, dan toch met een soort van wederzijds respect langs elkaar heen. Here Bugu kon groeien en bloeien, en Baba en Yvonne hadden de vrijheid om van elkaar te leren en samen nieuwe, duurzame manieren van werken en leven uit te dokteren volgens de formule ‘Neem het beste van je cultuur en deel dat met de cultuur van de ander‘.

Dat motto vormde, samen met de levenswijsheid dat je anderen het beste kunt behandelen zoals je zelf behandeld wilt worden, het uitgangspunt voor een gemeenschap waarin ik een beetje hemel op aarde zie. We hadden deze plek dan ook vreselijk graag zelf bezocht, maar de tijd gooide roet in het eten: het jaar 2011 vormde ook in Mali een soort kantelpunt, waarna de onveiligheid alleen maar is toegenomen. 2011 was onder andere het jaar waarin Khadaffi werd gedood. Daarna werd vanuit onder andere Libië en Algerije de Sahel overspoeld met jihadisten die we al eerder in andere delen van de wereld actief hadden gezien. Ook Mali ontkwam niet aan de gevaren van deze steeds beter bewapende groepen. De VN vond het in 2014 tijd voor een ‘vredesmacht’ in het land, en Minusma vestigde zich in de noordelijke helft van het land, op de rand van het gebied dat door sommigen al gezien werd als onafhankelijke staat.

Nu, in 2017 begint Here Bugu steeds meer te lijken op het Gallische dorpje in Normandië waar Asterix en Obelix de Romeinen buiten de deur proberen te houden. Met een beetje goeie wil kun je dan Baba als Asterix zien, en Sedou, de ‘gardien’ als Obelix. De rol van Yvonne lijkt steeds kleiner te worden, in die zin dat ze zich in het gebied waar Here Bugu gevestigd is, eigenlijk niet meer kan vertonen. Gelukkig is er in deze tijden contact mogelijk op andere manieren, maar het is van het grootste belang dat de groepen die nu samen op Here Bugu wonen, hun eigen plaats van vrede in stand kunnen houden, kunnen beschermen en in het mooiste geval zelfs nog verder kunnen uitbreiden. Er hangen levens van af.

‘Helpen is (een) kunst’, heb ik hier boven gezet. Ontwikkelingshulp wordt nogal eens ‘verleend’ door mensen, organisaties, die die kunst niet verstaan. Zij komen naar een land, een gemeenschap, toe vanuit de overtuiging dat daar hulp nodig is, zonder dat iemand daarom gevraagd heeft. Of er is wel om hulp gevraagd, maar de hulpgever bepaalt vervolgens zelf hóé die hulp eruit ziet. Er wordt een project van gemaakt met (meestal) westerse projectkenmerken en volgens dito -vereisten, en dat wordt ergens neergeplant zonder diepgaande kennis van de ontvangende mensen, hun gewoonten, hun cultuur. En dat zou nog tot daar aan toe zijn, als de hulpverlener ter plaatse zijn best zou doen om zich alsnog die kennis zo snel mogelijk eigen te maken, en te kijken hoe je daar optimaal op aansluit. Daarvoor is het nodig dat je als hulpverlener afstapt van het idee dat jij de enige en juiste oplossing hebt voor het probleem van een ander.

Mij kun je bijna niet kwaaier krijgen dan wanneer je me hulp aanbiedt of zelfs opdringt terwijl ik zelf niet eens zie dat ik hulp nodig heb. Zolang ik een beetje prettig kan leven, maakt het mij niet zoveel uit of ik leef en werk volgens de meest efficiënte methode. Ik vind het nogal aanmatigend als jij mij mijn mesje en mijn groente afpakt om me te laten zien hoe het sneller kan. Dat heeft alleen zin wanneer je mij er eerst van hebt overtuigd dat sneller ook beter is. Vraag me eerst eens of ik het wel sneller wil; misschien is groente snijden voor mij wel een vorm van meditatie. Kun je nagaan wat er gebeurt als je iemand een werkwijze aanbiedt/opdringt die regelrecht in tegenspraak is met wat je altijd hebt geleerd, of die conflicteert met jouw cultuur-eigen, je religie, met datgene wat jou tot jou maakt.

Als je wilt helpen, moet je altijd kijken naar de persoon, de groep, die je wilt helpen. Wie zijn het, waaraan ontlenen ze hun identiteit, de grond van hun bestaan? Dat vind ik het grote verschil van Here Bugu met veel (andere) hulpvormen vanuit het westen: op Here Bugu leert iedereen, Yvonne misschien nog wel het meest. Dat vind ik ook het mooie van de verhalen op haar blog: er spreekt zo veel respect uit voor de mensen met wie ze werkt, er komt zo nadrukkelijk uit naar voren dat ook zijzelf nog veel te leren heeft, en dat op Here Bugu iedereen van iedereen kan leren. En daaruit ontstaan de mooiste kunstwerken: niet alleen de prachtige armbanden die de dames maken, maar ook de manier waarop ze ’s morgens de dag beginnen. Lees maar eens hoe dat gaat.

zelf geschreven!

Ja, en soms moet je even heel praktisch helpen, bijvoorbeeld met geld om rijst te kopen. Maar dan nog kun je die hulp geven op zo’n manier dat de ontvanger er niet ook zijn zelfrespect bij hoeft te verliezen. Sterker nog: in het afgelopen jaar heeft het Rijstproject van Here Bugu veel inwoners niet alleen eten gebracht maar ook kennis en plezier. Ze hebben letters en woorden leren schrijven, en ze hebben leren fotograferen (én poseren). Het is goed om je te realiseren dat zulke dingen niet voor iedereen vanzelf spreken. Niet voor de ontvanger, en kennelijk ook niet voor de gever. Laten we in vredesnaam van elkaar blijven leren!

 

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s